Ogród Wolności - wolność, liberalizm, libertarianizm - Kontrowersje wokół Platońskiej paidei (1)

Start

Artykuły

Kontrowersje wokół Platońskiej paidei (1)

Filozofia - Filozofia Starożytna

Redaktor: Piotr Patucha

29.09.2007.

Faszysta, wróg społeczeństwa otwartego, komunista, wielki Cagliostro – to tylko nieliczne epitety jakimi obdarzali go myśliciele. Mowa o Platonie, filozofie ze wszech miar kontrowersyjnym, którego nie sposób jednoznacznie sklasyfikować. Był teologiem, który wykreował pomysł totalitarnego państwa, potępiającym homoseksualizm ideologiem konserwatyzmu, poetą, który stworzył podstawy logiki i uprawiającym mistykę racjonalistą - jednym słowem: curiosum !

Przyszedł na świat w 427 r. p.n.e. w arystokratycznej ateńskiej rodzinie. Dzięki troskliwej opiece rodziców odebrał znakomite i wszechstronne wykształcenie w zakresie polityki, sztuk pięknych, literatury i filozofii. Matka pobudzała w nim ambicję wybicia się ponad przeciętność, ojciec obdarzony rozsądkiem wspierał dobrą radą. Na przewodnika wybrał sobie sędziwego mędrca, który w dziedzinie poznania, którą dziś nazwalibyśmy metodologią nauki, zasłużył się odkryciem indukcji oraz definicji ogólnych[1], a do historii przeszedł jako wzór moralny i mistrz duchowy filozofów.

Chodzi rzecz jasna o Sokratesa, który miał duży wpływ na umysłowość Platona, aczkolwiek zręby politycznych poglądów tego drugiego ukształtowały się w kręgach rodzinnych. W myśl przysłowia „czym skorupka za młodu nasiąknie...” Platon nigdy nie zaakceptował walorów i udogodnień ateńskiej demokracji. Jego anse do ustroju, który uprawniał każdego dorosłego człowieka do aktywności politycznej miały źródło w identyfikacji z arystokratycznym ethosem, który przetrwał z czasów archaicznych wpływając na świadomość spadkobierców szlacheckiej cnoty.

Specyfika Platońskiej pedagogiki

Platońskiej teorii wychowania nie sposób oddzielić od koncepcji państwa, a wynika to z tej przyczyny, że rozumiał on wychowanie jako proces, który może mieć miejsce tylko w strukturach polis. „ Państwo jest niezbędne, ażeby mogło istnieć wychowanie; jest w tym celu niezbędne nie tylko jako źródło norm określających treść tego wychowania, ale także jako atmosfera, którą każda jednostka oddycha.[2]” Jest to pogląd charakterystyczny dla starożytnych Greków, którzy nie wyobrażali sobie życia poza granicami polis, a dobrego człowieka rozpoznawali po tym, że był pożyteczny dla ogółu. Rozróżnienie na niezależną jednostkę i obywatela charakteryzuje współczesność.

Starożytni mieszkali w stosunkowo niewielkich państwach, co oznaczało, że więzi miedzyludzkie były mocniejsze, niż abstrakcyjne związki mieszkańców wielkich metropoli. W czasach Sokratesa Ateny liczyły zaledwie 120 tysięcy mieszkańców, zatem były wielkości średniego miasta w województwie Śląskim. To mogłoby sugerować, że obywatele greckich państewek z racji ścisłych więzów byli bardziej skłonni do uległości wobec rządu, a doktryny dążące do maksymalizacji władzy państwowej, nie musiały wzbudzać w nich gremialnego sprzeciwu. Wiadomo jednak, że poczucie niesprawiedliwości w niższych stanach wymuszało na klasach uprzywilejowanych ustępstwa, a wzajemne interakcje, niekiedy bardzo gwałtowne, kształtowały standardy życia społecznego.

Generalnie rzecz ujmując stosunki społeczne w starożytnych poleis, choć wielokrotnie wystawiane na próby, z racji skromnej liczebności mieszkańców mogły mieć bardziej intymny i organiczny charakter, aczkolwiek wątpię czy jest to najlepszy argument na uznanie zwiększonej uległości Greków wobec państwa oraz usprawiedliwienie totalitarnych doktryn Platona[3]. Historia dostarcza przykładów, że totalitarne ideologie znajdują podatny grunt w społeczeństwach osłabionych klęskami wojennymi, rozczarowanych sytuacją ekonomiczną lub też nieudolnymi rządami[4]. Ponadto przywódcy drobnych społeczności, np. sekt religijnych mogą wymuszać na swoich podwładnych duży stopień posłuszeństwa, którzy siłą rzeczy godzą się na kontrolę prywatności, jednak warunkiem koniecznym tak dalece posuniętej uległości jest realizacja precyzyjnie zaplanowanej akcji zmiany percepcji oraz przyzwyczajeń neofitów. Zobaczymy, że w platońskim projekcie „państwa idealnego” nie brakowało propozycji kontrowersyjnych metod kształtowania świadomości.

Państwo

Platoński model państwowy posiadał formę instytucji wychowawczej, której priorytetowymi funkcjami były - jak twierdził autor - rozwój duchowy jednostek i spełnienie ich doskonałości. Sugerował, że struktura polis miała odzwierciedlać świadomość człowieka, co spowodowało, że przesłanie książki stało się wieloznaczne. Sądzę, że autor świadomie do wieloznaczności dążył, aby w przypadku posądzenia o „polityczną niepoprawność” móc obrać linię obrony powołującą się na nieprawidłowości w interpretacji tekstu. Z drugiej strony można rozważyć hipotezę, wedle której Państwo było dziełkiem ćwiczebnym dostarczającym studentom oraz studentkom Akademii narzędzia intelektualnego w postaci prostego modelu ustrojowego.

Dialog rozpoczyna się od pozornie błahej utarczki o definicję sprawiedliwości, jednak poruszony przez Platona problem ważny był z kilku powodów. Po pierwsze - mówiąc holistycznym językiem autora - sprawiedliwość miała być najważniejszą zaletą państwa, po wtóre Platon wzrastał w środowisku ludzi, którzy prezentowali różne i wzajemnie wykluczające się koncepcje. Klimat kulturowy starożytnych Aten kształtowały żywe polemiki prowadzone na rynku, w gimnazjonach oraz w czasie sympozjonów. Uwzględniając formę ekspresji jaką Platon sobie upodobał, czyli dialog wypełniony dużą liczbą przytyków kierowanych pod adresem liczących się w helleńskim światku postaci, replika na poglądy socjety była naturalną i spodziewaną reakcją chłonnego umysłu. Inicjując dyskusję o sprawiedliwości, otwierał sobie drogę do odrzucenia znaczeń, których nie akceptował, aby na ich miejsce wprowadzić swoje własne.

Jednym z groźniejszych polemistów autora był sofista Trazymachos głoszący opinię, że istota sprawiedliwości wyraża się w interesie mocniejszego. „ No więc każdy rząd ustanawia prawa dla własnego interesu. Demokracja ustanawia prawa demokratyczne, dyktatura – dyktatorskie, a inne rządy tak samo. A jak ustanowią, wtedy ogłaszają rządzonym, że to jest sprawiedliwe dla rządzonych, co jest w interesie rządzących, a kto się z tych przepisów wyłamuje, tego karzą za to, że niby prawo łamie i jest niesprawiedliwy. Więc to jest poczciwa duszo, to, co mam na myśli, że w każdym państwie sprawiedliwość polega na jednym i tym samym: na interesie ustalonego rządu. Rząd przecież ma siłę. Więc kto dobrze rachuje, temu wychodzi, że sprawiedliwość wszędzie polega na jednym i tym samym: na interesie mocniejszego.[5]”

Idąc tokiem rozumowania Trazymacha, jeśli sprawiedliwość zdefiniujemy jako postępowanie zgodne z ustanowionymi prawami, łatwo sobie wyobrazić sytuację, w której sprawiedliwość jest opłacalna dla rządzących i niekorzystna dla rządzonych. Jeśli jednostka zdoła zyskać sobie protekcję notabli trzymających władzę, zgoda na krzywdzące pozostałą część społeczeństwa warunki oznaczałaby profity w postaci wyższego statusu społecznego lub zysków pieniężnych. Z punktu widzenia rządzonego lepiej być niesprawiedliwym, dlatego Trazymach uważa sprawiedliwość za domenę miękuszy i okrasza ją mało zaszczytnym mianem naiwnej szlachetności[6]. Postawa Trazymachosa jest egzemplifikacją relatywistycznej etyki w najczystszej postaci.

Naturalną alternatywą dla poglądu wyrażonego przez Trazymacha jest idea sprawiedliwości odwołująca się do intuicji powszechnej równości. Biorąc pod uwagę, że pochodnie buntu skierowanego przeciwko państwu płoną, gdy mamy do czynienia z podziałem na „równych i równiejszych”, pojęcie sprawiedliwości oznaczałoby zrównanie obywateli w obliczu prawa, natomiast jej przeciwieństwo nieusprawiedliwione zasługami faworyzowanie wybranych jednostek lub grup społecznych. Egalitarna koncepcja sprawiedliwości zakłada, że prawodawcy biorą pod uwagę interes każdej jednostki uczestniczącej w życiu społecznym ustanawiając jednakowe reguły gry dla wszystkich. Jak zobaczymy Platon nie mogąc rozstać się z elitaryzmem, postanowił obejść tę trudność wprowadzając klasyfikację ludzi ze względu na wrodzony potencjał.

Jego koncepcja daleka jest od tego, co moglibyśmy usłyszeć z ust francuskich rewolucjonistów lub twórców Konstytucji Stanów Zjednoczonych, która od ponad 200 lat służy obywatelom USA stojąc na straży swobód takich jak wolność polityczna, słowa i prasy. W każdym razie nawet we współczesnych demokratycznych państwach istnieją wewnętrzne podziały, lecz ustrój demokratyczny nie dopuszcza możliwości sankcjonowania nierówności ustawami prawnymi. Mieszkańcy wsi wprowadzając się do miast mogą w określonej perspektywie czasowej liczyć na awans, biedni mogą stać się zamożni i zasilić szeregi klasy średniej. Marzenia o poprawie statusu i przepływ ludzi z klasy do klasy są naturalnymi zjawiskami w społeczeństwie otwartym, a swobody polityczne i obyczajowe stanowią warunek zjawiska wyrównywania szans.

W starożytnej demokracji równość społeczna obejmowała wyłącznie mężczyzn, dlatego kobiety i niewolnicy nie posiadali praw wyborczych, co skutkowało tym, że nie mogli wpływać na losy kraju. Jednak Platon nie zamierzał pozbawiać przywilejów kobiet, wręcz przeciwnie - dowartościował je uznajac ich prawo do aktywnego uczestnictwa w życiu politycznym. Pomimo istnienia wątków feministycznych w filozofii politycznej Platona, miała ona jeden główny cel: zagwarantowanie władzy państwowej nielicznej grupie mędrców.

[1] Arystoteles, Metafizyka, tłum M. A. Krąpiec.

[2] Jeager W. Paideia, s. 777

[3] Taką linię obrony przyjmują apologeci konserwatywnej ideologii Platona.

[4] Jednym z głównych powodów ustanowienia oligarchicznego rządu w Atenach(411 r.p.n.e.), tzw. Rady Czterystu były czynniki ekonomiczne. Z podobnym scenariuszem mieliśmy do czynienia w Niemczech w okresie Wielkiego Kryzysu Gospodarczego(1929-33), w których dużą popularnością cieszyły się ideologie komunizmu i narodowego socjalizmu.

[5] Platon, Państwo, 338 e, tłum. W. Witwicki, Kęty 1999

[6] Platon, Państwo, 348d

Napisz komentarz

Nick:

E-mail:

Strona www:

Tytuł:

UBBCode:

Proszę wpisać kod antyspamowy widoczny na obrazku.

Komentarze

Dodaj nowy

Szukaj

« poprzedni artykuł

Wstecz

Poezja Ogrodu

Najlepszy jeździec

mocno siedział
w siodle.
Chłonąc ognistą grzywę
mówił mi

Czytaj całość

Hasło dnia

Wieczorem wychodził rabin w stroju ceremonialnym, z lisią czapą, białymi skarpetkami, i widzę, coraz mniej ludzi, aż któregoś wieczoru wraca sam. Beznadziejny smutek wiał z tego człowieka, podszedłem, nie wiedziałem, jak mówić: proszę pana, proszę księdza czy rebe, jakąś formę dziwaczną znalazłem i zaprosił mnie do domu. Na UJ zrobił doktorat, bardzo wykształcony człowiek, powiedział: „To teraz zrzucamy z siebie teatr”, i zrzucił szaty. Pytam: „A co...

Franciszek Starowieyski

Czytaj całość

Malarstwo

Leonardo da Vinci

Leonardo nieustannie pracuje i jak przystało na dowcipnisia zabawia ludzi swoimi żartami. Ma hojnych protektorów oraz tuziny zawistnych wrogów, na co szczególnie uskarża się w późnym okresie życia. Do historii już przeszły jego przepychanki z Michałem Aniołem, który najwidoczniej za Vincim nie przepadał. Mimo wszystko Leonardo wiele podróżuje i chętnie spotyka z wybitnymi twórcami oraz intelektualistami swej epoki. Lista jego spotkań imponuje: utrzymuje przyjazne stosunki z Niccolo Machiavellim, Giorgione oraz Rafaelem Santi.

Czytaj całość

Z kraju

W Gdańsku powstanie najdokładniejszy zegar świata

Już wkrótce w Gdańsku powstanie najdoskonalszy czasomierz świata. Jego mechanizm będzie działał w oparciu o impulsy wysyłane z pulsarów - gwiazd neutronowych, które promieniują z niespotykaną regularnością. Eksperci nie mają wątpliwości, że zegar pulsarowy, który znajdzie się w kościele św. Katarzyny w Gdańsku, będzie dużo bardziej precyzyjny niż mechaniczne urządzenia do pomiaru czasu, z których ludzkość korzystała do tej pory. Nad budową pierwszego tego typu zegara na świecie będzie pracował zespół złożony ze specjalistów...

Czytaj całość

UWAGA!

Strona wyświetla się nieprawidłowo?

Uwaga! Strona może się wyświetlać nieprawidłowo w przeglądarkach Internet Explorer 6, 7, 8. Zalecane są przeglądarki: Mozilla Firefox i Opera (w każdej wersji). Pliki instalacyjne można pobrać tutaj: